Makine Durduğunda İlk 5 Dakika: Operatör Butona Basar, Ben Hâlâ Yoldayım

14:03. Vardiya değişimi 14:00’de bitmiş, üçüncü vardiya operatörü henüz makinenin ritmine alışmamış. Ambalaj hattının son istasyonu — paletleme robotu — bir tıkanma alarmı verdi: “Robot kol 3. aks ekseninde sınıra takıldı.” Robot durdu. Hat durdu. Üstündeki iki konveyör de dolunca durdu. Toplam hat: 400 ürün/saat kapasiteli, duruş maliyeti o günün siparişine göre saat başına yaklaşık 45 dakikalık teslimat gecikmesi.

Operatörün yaptığı şey: alarmı okudu, “robot sınıra takıldı” dedi, reset butonuna basmadı, telsizle vardiyaya “ben bakıyorum” dedi, ve robotun yanına gitti. Yanına gidince gördüğü şey, kolun sınıra takılmadığıydı. Kol, bir paletin köşesine takılmıştı.

O 47 saniyeyi — alarmdan operatörün telsize kadar geçen süreyi — daha sonra TIA Portal alarm kayıtlarından çıkardım. 47 saniye, sahada “bir şey mi oluyor?” süresidir. Pahalı çünkü.

47 Saniye Neden Pahalı?

Çünkü o 47 saniyede hat çalışmaya devam ediyordu. Robot durdu, ama konveyörler 2 saniyelik “debuffer” süresince ürün vermeye devam etti. O 2 saniyede 5 ürün daha robota geldi — ve robotun önündeki tıkanıklık üzerinde yığıldı. Sonuç: kolun sınıra “takılması” bir “kol hatası” değil, 5 ürünün üst üste binmesiyle oluşmuş mekanik bir kilitti.

Operatör reset basmış olsaydı — ki basmamalıydı, çünkü kolun önünde ürün yığını vardı — kol sınıra giderken o yığuna çarpacaktı. Çarpışma = robot motor adaptöründe hasar riski, 12 bin liralık adaptör.

Operatörün “bekle, yanına gideyim” refleksi, o günkü duruşu 2 dakikalık bir “ürün yığınını elle kaldır” işine çevirdi. Kötü senaryonun 45 dakikalık adaptör değişimine çevirmemesi, tamamen o 47 saniyelik reflekse bağlıydı.

İlk 5 Dakikanın Sahadaki Gerçek Maliyeti

O gün hat 14:03’te durdu, 14:07’de tekrar çalıştı. Toplam duruş: 4 dakika. Ama bu 4 dakika, haftalık raporlamada “planlı duruş” kategorisine girmiyor. “Plansız duruş” olarak giriyor. 6 ayda 11 tane böyle “4 dakikalık” duruş birikince, yıllık planlanmamış duruş maliyeti — o fabrikada, o hat için — yaklaşık 380 bin lirayı bulmuş.

Ben o gün orada değildim. Yoldaydım, 20 dakika vardı. Alarmın fotoğrafını ve operatörün telsiz notunu bana gönderdiler. Ben de “kol sınıra takılmış, resetleme, kontrol et” dedim. Operatör “gidiyorum” dedi. Ben “gitme önce 5 şey kontrol et” dedim:

1. Robotun önünde ürün var mı?

2. Kolun motor akımı alarmdan önce kaç A’ya çıkmıştı? (TIA Portal’ın alarm detayında “event severity” altında “current: 8.4A” yazardı.)

3. Sınır sensörü (limit switch) fiziksel olarak tetiklenmiş mi?

4. Konveyörlerin debuffer’ı dolu mu? (5 ürün yığılması = dolu.)

5. Bir önceki vardiya bu alarmı almış mı? (Almış — 2 gün önce, aynı pozisyonda.)

6. madde kritik. 2 gün önceki alarm “resetle geçti” olarak kapatılmışmış. Yani o günkü 4 dakikalık duruş, 2 gün önceki “geçti”nin doğrudan sonucu. 2 gün önceki “geçti” bir saatti. O saat, o günkü saha ekibine “bu alarm tekrar eder” demedi.

“İlk 5 Dakika” Kuralım Nasıl Değişti?

O günden beri benim “ilk 5 dakika” listem şu:

• 0-1 dk: Alarmı oku. Resetleme. Fotoğraf al.
• 1-3 dk: Alarm detayına gir: akım, hız, pozisyon, sensör durumu. Bu dört sayı, “mekanik mi, elektrik mi, program mı” sorusunun %80’ini cevaplıyor.
• 3-5 dk: Bir önceki 7 günde aynı alarm gelmiş mi? Gelmişse, “neden tekrar etti?” sorusunu sor. Cevap yoksa, alarm “çözülmedi” demektir, “geçti” değil.

Bu 5 dakika, sahada “ben bakıyorum” demeden önce yapılmalı. Benden önce. Çünkü ben 20 dakika yoldayım. Operatör 20 saniye mesafede.

En pahalı duruşlar, “büyük” duruşlar değil. 4 dakikalık, haftada bir gelen, “geçti” olarak kapatılan duruşlar. 6 ayda 11 tane birikince, yıllık maliyet bir “büyük” duruşun maliyetini geçiyor. Ama kimse “11 tane 4 dakika”yı tek bir satırda raporlamıyor. Raporlama sistemi “büyük” duruşu yakalar, “küçük” duruşu yutar. Yutulan duruş, tekrar eden duruştur.

O 47 saniyelik refleks — “resetleme, yanına git” — o gün 45 dakikalık bir hasarı 4 dakikalık bir duruşa çevirdi. Ama o refleks, o günkü operatöre ait. 2 gün önceki operatörün refleksi “resetle geçti”ydi. Aynı alarm, iki farklı refleks, iki farklı maliyet.

Makine durduğunda ilk 5 dakika, aslında sizin değil, operatörün 5 dakikasıdır. O 5 dakikayı siz belirlemezsiniz — o 5 dakikayla ilgili kuralı, alarmın detay ekranını, “bir önceki 7 gün” sorgusunu siz yazarsınız. Operatör o kuralları uygular. Kural yoksa, operatörün tek kuralı “resetle”dir.

Ve “resetle”, 6 ayda 380 bin lira eder.