İlk Devreye Alma Günü: Motorun Yönü Değil, Ritüel Sorun

Bütün devrelere gitmiştik, bütün “test”ler masada geçiyordu. Simülatörde hat, saatlerce sorunsuz dönüyordu. Sonra o gün geldi. Cumartesi sabahı, altıda fabrika kapısında. Üretim müdürü gelmeyecekti diye dua ediyordum, o da geldi.

İlk devreye alma gününün gerçek yüzünü bilen bilir: kağıt üstünde 6 aşamalı bir plan vardır, sahada ise 60 soru eş zamanlı sorulur. “Besi geldi mi?”, “Kapanma testini kim yapacak?”, “Bu kapı neden bu kadar gıcırtı yapıyor?”, “Makinenin ismi ne olacak ki HMI’de?”… Hepsi aynı anda.

Liste Masada Kalır

Benim yanımda bir kontrol listesi vardı. A, B, C diye yazılmış, numaralandırılmış, hatta renk kodlu. Güzelim. İlk 20 dakika o listeye sadık kaldım. Sonra hat, listedeki 3. maddeyken, 7. maddede bir sorun verdi ve ben anladım: liste, bana “neyi” yapacağımı söylüyordu, “nasıl tepki vereceğimi” söylemiyordu.

O gün öğrendiğim şeylerden biri: kontrol listesi, “yapılacaklar” için değil, “yapılmaması gerekenler” için yapılır. Yani asıl işlevi, o kaçırdığınız, “abi bu da mı eksik?” dedirttiğiniz maddeleri size geri hatırlatmaktır. Bir devreye almadan önce, listenin her maddesinin altına bir de “eğer hayırsa ne yaparım” satırı ekledim. O satır, listedeki en pahalı satırdır, aynı zamanda en kurtaran.

Motor Yönü Meselesi

Hatın bir noktada üç faz motor var. Şimdi “motor yönü” dediğinizde, akla ilk gelen “faz sırası” gelir. Evet, o da önemli. Ama o gün bizim asıl sorunumuz, faz sırasından değil, sensör konumundan kaynaklandı. Motor düzgün çalışıyordu, ama hat, “motor durdu” diyordu. Neden? Çünkü “motor çalışıyor” durumunu bize gösteren enkoder, motorun arkasına değil, miline değil, yanlış eksene takılmıştı. Motor dönüyor, enkoder dönmüyordu. PLC, dürüstçe “ben sana ‘çalışıyor’ dedim, sen bana ‘çalışmıyor’ diyorsun” diyordu.

Bu tür hataların en sinir bozucu yanı: hiçbir alarm vermez. Sadece “makine beklenmedik şekilde çalışmıyor” hissi verir. Ve o his, sizi ya kabloların içine ya da kodun içine iter. Hangisine giderseniz gidin, yanlış eksende 40-50 dakika kaybedersiniz. O gün, “meğer mekanik tarafına da bakmalıymışım” dememin sebebi buydu.

HMI Ekranı ile İlk 10 Dakika

Hat biraz çalışmaya başlayınca, operatör geldi. Ekranı açtı, 10 saniye baktı, bana döndü: “Burada ne iş yapar?” Ekranın sol üstünde, “hedef/hız oranı” diye bir alan vardı. Bence çok şıktı. Operatöre göre, “bunu niye koymuşlar, ben buna bakmıyorum”tu.

O an, HMI tasarımının en temel gerçeğiyle tekrar yüzleştim: ekranı, kullanıcının 10 saniyede anlaması gerekir. Operatörün “burada ne iş yapar” dedirttiği her widget, sizin tasarım başarısızlığınızdır. O gün, o widget’ı sildim. Hat daha hızlı değil, daha yavaş çalışmadı. Ama operatörün gözündeki “ya ben mi yanlış yapıyorum” ifadesi gitti.

Kapanış Ritüeli: Ne Yazdı Masaya?

Gün bittiğinde, hat çalışıyordu. Ama “çalışmak” ile “sürdürülebilir” arasında dağlar kadar fark var. Masaya döndüğümde, o gün not aldıklarım şuydu:

• Sensör ekseni, “çalışmıyor” algısının en sık kaynağı. Bir sonraki projede “enkoder/mil/ksen” kontrolünü ilk 10 dakikaya aldım.
• Kontrol listesine “hayır” kolonu ekledim.
• HMI’de “şık” widget sayısı, operatörün inancıyla ters orantılı.

Bunlar, o gün masaya yazdığım üç cümle. Ama bugüne kadar, her devreye almaya gittiğimde, bu üç cümle çantamda. Devreye alma günü, “hat çalıştı” değil, “hangisini bir daha yaşamam” günüdür.

Bu üç cümleden ikisi, daha sonra bir yazıya dönüştü: masada beş dakikada yakalanır ama sahada beş saat yorulan beş hatayı da yazmıştım. Aynısı bu tür günlerden çıkar. PLC Programında En Pahalı 5 Hata başlıklı o yazıyı, bir devreye alma gününden çıkıp gelen hatalar üzerine düşündükçe okumak iyi gider.

Devreye alma gününe, ‘kontrol listesi’ yanında bir de ’hata listesi’yle gitmek — masada beş dakikada yakalanır, saha’da beş saate çıkar o hatalar; masada kapatmak işin en ucuz yanı. O gün, ’kontrol listesi’ni yazarken, o yazıyı da açıkta tutarsanız, ‘hayır’ kolonunuz kendiliğinden dolar.