9 Milyar Parametre Artık HMI Panelinde Çalışıyor: Bunu Ciddiyeye Almalı mıyım?

Bu yazıyı yazmama sebep olan olay basit: bir meslektaşım, Comfort Panel’in ekran görüntüsünü attı, ekranın altında bir satır vardı: “Soru sorun — panel bağlantılı.” Altına “Tank 3’teki debi neden dalgalı?” yazmış, panel “Debi sensörünün kablosu %I2.1’den geliyor, son 4 saatte 7 kez glitch verdi; muhtemelen konnektör” demiş.

Panelin içinde bir dil modeli çalışıyordu. 9 milyar parametre. Buluttan değildi. Panelin kendi belleğinde çalışıyordu.

İlk tepkim şu oldu: “bu imkansız.” Üç hafta sonra aynı tür bir demo’yu benim masamda da çalıştırdım. İkinci tepkim şu: “olabilir, ama şu an değil.” Bu yazı o iki tepki arasındaki yolu anlatıyor.

“SLM” Ne Demek — ve Neden HMI’de Çalışabilir?

SLM, Small Language Model. 9 milyar parametre, kulağa büyük geliyor. Ama son iki yılda yapılan şey şuydu: 175 milyar parametrelik bir modelin “dava”nı — endüstriyel soru cevaplamayı — 9 milyar parametrelik bir modeli eğiterek, sadece o işe özel olarak, yeniden üretmek. Model daha küçük, ama o işte, büyük modelden geri kalmaz.

HMI’de çalışmasının sebebi de bu: model, genel bir model değil. “Devreye alma”, “alarm”, “sensor”, “PID” kelimelerini bilir, geri kalanını bilmez. Bu, onu hem hızlı kılar, hem de fabrikaya uygun kılar.

Dokuz milyar parametre, bir 16 GB RAM’lik endüstriyel panele sığar. Bir endüstriyel panelin 16 GB RAM’i olması yeni. İki yıl önce sormayacaktınız.

Denedim: Nasıl Çalıştı, Nasıl Çalışmadı

Denememde üç katman vardı:

Katman 1 — Soru cevap. “Tank 3’ün seviyesi neden düştü?” Model, PLC programını okuyamıyordu. Sadece “son 4 saatin” logunu okuyordu. Cevabı 3 saniyede geldi. Doğru muydu? Yarı doğruydı. “Kapasite az” derken, asıl sebep “vent kapak”tı. Model, korelasyonu buldu, neden-birlik bulamadı.

Katman 2 — Alarm triyajı. Alarm listesine baktı: “hangi alarm birbirine bağlı?” Bu, modelin gerçekten işe yaradığı yer. 40 alarm, 3 kök neden, 10 saniye. Masada bunu ben 25 dakikada yapardım. Model, 10 saniye.

Katman 3 — Program önerisi. “PID gain’i artır.” Model, “Kp’yi %20 artırın, ama Ti’yi de ekleyin” dedi. Doğru müdahale mi? Ben denemeden bilemem. Model, programın içini bilmediği için, “öneri” seviyesinde kaldı. Bu önemli bir sınır.

Denemenin özeti: model, “okuma ve yorumlama”da güçlü, “müdahale ve karar”da zayıf. Bu sınır, model büyüdükçe kapanmaz; model endüstriye özel kaldığı sürece, o sınır hep orada.

Buluta Giden Değil, Panele Giden — Neden Önemi Var?

Bunu iki nedenden kritik buluyorum.

Birincisi, veri akışı. Fabrika verisi, buluta gitmiyor. Titreşim spektrumu, alarm logu, üretim verisi — hepsi panelde kalıyor. Bu, veri güvenliği için güzel. Ama aynı zamanda şu demek: bulutta çalışan bir modelle, burada çalışan bir model arasında, “yapılabilir”ler aynı değil. Paneldeki model, sadece paneldekini bilir. Buluttaki model, her şeyi bilir. Aradaki fark, “kapsam” farkıdır.

İkincisi, gecikme. Bulut, 50–200 ms. Panel, 5–10 ms. Alarm triyajında bu fark önemli değil. Ama “şu an durduracak mısın?” sorusunda önemli. Bir konveyörde, bir forkliftin önünde — 200 ms ile 10 ms, “durdurdu” ile “durduramadı” arasındaki farktır.

Saha Mühendisi Olarak Ne Yapmalı — Ya da Yapmamalı?

Üç kural geliştirdim:

1. Modeli “danışman” değil, “asistan” olarak kullan. Asistan, “alarm listesine baktım, 3 kök neden var” der. Danışman, “PID gain’i artır” der. İkincisi için hâlâ hazır değil. Birincisi için hazır.

2. Modelin “program içini” bilmediğini unutma. PLC’nin içini görmüyor. Programın ne yaptığını bilmiyorsunuz, model de bilmiyor. Model, “ne oluyor” der, “neden oluyor” der — “neyi değiştireyim” demez. İkinci soru, hâlâ sizin.

3. Panelin 16 GB RAM’i var diye, paneli “sunucu” gibi kullanma. Model, panelin belleğinde. Ama panel, hâlâ bir panel. Ekran donarsa, model de donar. Model, panellerin “ekstra” bir kapasitesi, panellerin “yedek” bir kapasitesi değil.

Ciddiyeye Almalı mıyım?

Evet — ama bir sonraki tesis değişikliğinde, değil; bir sonraki alarm triyajında.

Bunu şöyle düşünün: 2010’da “PLC’de ethernet var” derken, kimse “ ethernet’li PLC’yi ciddiye al” dememişti. Ethernet, “var” diyen herkes tarafından, “alarm triyajında kullanma” diyen herkes tarafından, aynı anda yaşandı. Bugün SLM’ler de “var”; ama “kullanma” diyen herkes, hâlâ “pazarlama” diyor.

İkinci dalga gelecek. “Var” diyenler kullanmaya başladığında, kullanmayanlar, “kullanmadığı” için değil, “kullanma şeklini” geç kaçırdığı için geri kalacak. Bu, teknoloji farkı değil; iş alışkanlığı farkı.

Bir sonraki yazıda: SCADA artık bir web uygulaması — git commit, staging ortamı, ve TIA’dan GitHub’a geçiş.